यादव (Seuna Yadava Dynasty) हा मध्ययुगीन भारतातील एक राजवंश होता. आपल्या वैभवाच्या शिखरावर असताना, या राजवंशाचे राज्य दख्खन प्रदेशाच्या पश्चिम भागात, उत्तरेकडील नर्मदा नदीपासून दक्षिणेकडील तुंगभद्रा नदीपर्यंत विस्तारलेले होते. या राज्याच्या प्रदेशात आजचा महाराष्ट्र, उत्तर कर्नाटक आणि मध्य प्रदेशाचा काही भाग समाविष्ट होता; याची राजधानी देवगिरी (आजच्या छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यातील सध्याचे दौलताबाद) येथे होती.

यादवांनी सुरुवातीला पश्चिम चालुक्यांचे मांडलिक म्हणून राज्य केले. १२ व्या शतकाच्या मध्याच्या सुमारास, जेव्हा चालुक्यांची सत्ता क्षीण होऊ लागली, तेव्हा यादव राजा भिल्लम पाचवा याने स्वतःचे स्वातंत्र्य घोषित केले. यादव राजवंशाने सिंहण दुसरा याच्या काळात आपल्या वैभवाचे शिखर गाठले आणि १४ व्या शतकाच्या सुरुवातीपर्यंत त्यांची भरभराट होत राहिली; अखेरीस इ.स. १३०८ मध्ये दिल्ली सल्तनतीतील खिलजी राजवंशाने हे राज्य आपल्या साम्राज्यात विलीन करून घेतले.

या राजवंशाचे अधिकृत किंवा खरे नाव ‘सेउन’ किंवा ‘सेवून’ असेच आहे. या राजवंशाचे शिलालेख, तसेच त्यांचे समकालीन राज्ये व साम्राज्ये—जसे की होयसळ, काकतीय आणि पश्चिम चालुक्य—यांचे शिलालेखही या राजवंशाला ‘सेउन’ म्हणूनच संबोधतात. हे नाव कदाचित या राजवंशाचा दुसरा शासक असलेल्या “सेउनचंद्र” याच्या नावावरून पडले असावे. उन राजवंशाने आपण यादवांचे वंशज असल्याचा दावा केला होता; म्हणूनच या राजवंशाच्या राजांना अनेकदा “देवगिरीचे यादव” म्हणून संबोधले जाते.

राजकर्ते

भिल्लम (इ.स. ११७३-११९१)

भिल्लम याच्या कारकिर्दीत त्याचा संघर्ष होयसळ, चालुक्य, परमार आणि कलचुरी यांच्या सोबत चालूच होता. त्याने आपल्या राज्याच्या सीमा वाढवण्याचा प्रयत्न केला त्यात त्याला यश आले. त्याने चालुक्यांची जुनी राजधानी कल्याणी जिंकून घेतली आणि स्वतःला एक सार्वभौम शासक म्हणून घोषित केले. त्यानंतर त्याने ‘देवगिरी’ या नैसर्गिकदृष्ट्या अत्यंत अभेद्य अशा दुर्गाची स्थापना केली, जी यादवांची नवीन राजधानी बनली.

जैतुगी (जैत्रपाला) (इ.स. ११९२-१२००)

यादव शासकाला होयसाळ राजा बल्लाळ याच्याकडून मोठा धोका निर्माण झाला होता, पण त्याने कुशल लष्करी तयारी करून त्याला कृष्णा-मलप्रभा रेषेच्या पलीकडे येण्यापासून रोखले. हीच सीमा पुढे यादव आणि होयसाळ राज्यांची अधिकृत सीमा बनली. त्यानंतर काकतीयांनी परिस्थितीचा फायदा घेण्याचा प्रयत्न केला, मात्र यादव शासकाने प्रतिहल्ला करून काकतीय राजा रुद्राचा पराभव केला आणि गणपतीला कैद केले. शंकरा व निकुंभ बंधूंसारख्या सक्षम सेनाधिकाऱ्यांनी उत्तर सीमेचे संरक्षण केले.

सिंघण दुसरा (इ.स. १२००–१२४६)

सिंघण दुसरा (इ.स. १२००–१२४६) हा यादव साम्राज्याचा पराक्रमी आणि कुशल शासक होता. त्याने आपल्या राज्याचा विस्तार नर्मदेपासून तुंगभद्रेपर्यंत केला आणि गुजरात, माळवा यांसारख्या प्रदेशांवर मोहिमा राबवल्या. होयसळांविरुद्धच्या युद्धांमध्ये विजय मिळवत त्याने धारवाड, बेल्लारी इत्यादी प्रदेश साम्राज्यात जोडले, तसेच कोल्हापूरच्या शिलाहारांचा पराभव करून ते क्षेत्रही आपल्या ताब्यात घेतले. काकतीयांशी त्याचे संबंध प्रामुख्याने मैत्रीपूर्ण होते. त्याच्या कारकिर्दीत यादव साम्राज्याची सत्ता मजबूत झाली आणि प्रभाव उत्तर भारतापर्यंत पोहोचला; तो कला व साहित्याचा आश्रयदाता देखील होता.

इ.स. १२२० च्या सुमारास सिंघणाने ‘लाट’ (गुजरात) प्रदेश जिंकून तिथे आपला मांडलिक शासक नेमला; परंतु चालुक्यांशी झालेल्या संघर्षामुळे हा प्रदेश पूर्णपणे स्थिर राहिला नाही आणि शेवटी शांतता करार झाला. पुढे वाघेला सत्तेच्या उदयानंतर गुजरातवरील यादवांचे आक्रमण अयशस्वी ठरले. यादवांच्या मांडलिक सरदारांमध्ये निष्ठा बदलण्याची प्रवृत्ती होती, मात्र सेनापती बिचणाने अनेक सरदारांना नियंत्रणात ठेवले. काकतीयांशी संबंध प्रामुख्याने शांत राहिले.

रामचंद्र (रामदेव) (इ.स. १२७१ – १३११)

राजधानी देवगिरी येथे बंड घडवून आणल्यानंतर, त्याने आपला चुलत भाऊ अम्मन याच्याकडून राजसिंहासन हस्तगत केले. परमार, वाघेला, होयसळ आणि काकतीय यांसारख्या शेजारील राजसत्तांशी लढा देऊन त्याने यादव राज्याचा विस्तार केला.

इ.स. १२९६ मध्ये, त्याला दिल्ली सल्तनतकडून झालेल्या मुस्लिम आक्रमणाचा सामना करावा लागला आणि त्याला अलाउद्दीन खिलजीला वार्षिक खंडणी देण्यास भाग पडले. इ.स. १३०३-१३०४ मध्ये त्याने खंडणी देणे थांबवल्यानंतर, अलाउद्दीनने इ.स. १३०८ च्या सुमारास त्याला अंकित करण्यासाठी आपला गुलाम-सेनापती मलिक काफूर याच्या नेतृत्वाखाली एक सैन्य पाठवले; यामुळे यादवांना दिल्ली सल्तनताचे मांडलिक बनणे भाग पडले. त्यानंतर, रामचंद्र हा अलाउद्दीनचा एक निष्ठावान मांडलिक म्हणून कार्यरत राहिला आणि त्याने अलाउद्दीनच्या सैन्याला काकतीय व होयसळ सत्तांचा पराभव करण्यात मदत केली.

रामचंद्रांचा मृत्यू इ.स. १३११ च्या सुमारास झाला असावा असे दिसते, तरीही त्यांच्या मृत्यूची नेमकी तारीख निश्चित नाही. ‘नाला शिलालेख’ हा त्यांचा उपलब्ध असलेला शेवटचा शिलालेख असून, तो इ.स. १३११ (शके १२३३) या वर्षाचा आहे. त्यांच्या मृत्यूनंतर त्यांचा मुलगा सिंहण तिसरा (ज्याला शंकरदेव किंवा सिंहण असेही म्हटले जाई) गादीवर आला; मात्र अलाउद्दीन खिलजीविरुद्ध केलेला उठाव अयशस्वी ठरल्यानंतर, तो पराभूत झाला आणि मारला गेला.

रामचंद्रांना आणखी दोन पुत्र होते: बल्लाल आणि भीम (ज्याला बिंब असेही म्हटले जाई). यांपैकी, भीम कोकणात निसटून गेला आणि तिथे त्याने महिकावती (सध्याचे मुंबईतील माहीम) येथे आपला तळ प्रस्थापित केला.